تکنیک HAZOP - حفاظت صنعتی fi

تعریف:

کلمه Hazop برگرفته از سه حرف اولیه کلمه Hazard به مفهوم خطر و دو حرف اولیه Operability به معنی قابلیت عملیات می باشد . این تکنیک را می توان از دیدگاههای مختلف بشرح زیر تعریف کرد:

· روش شناسایی و ارزیابی مشکلاتی است که می توانند ریسکی را به افراد و یا تجهیزات تحمیل کرده و یا از اثربخشی عملیات جلوگیری کند.

· روشی سیستماتیک و کیفی است که بر اساس استفاده از کلمات کلیدی قرار دارد.

· یک روش خلاقانه برای حل مشکلات با ریشه ایمنی و عملیاتی است که بر پایه فعالیتهای یک تیم چند تخصصی قرار دارد.

· تکنیک شناسایی، ارزیابی و کنترل خطرات برپایه نگرش سیستمی است که بر اصل استوار زیر استوار می باشد: سیستم زمانی ایمن است که کلیه پارامترهای عملیاتی آن نظیر فشار، درجه حرارت، میزان جریان و غیره در حالت طبیعی قرار داشته باشد.

بنابراین به اختصار می توان گفت هدف از اجرای مطالعه شناسایی خطرات بالقوه و مشکلات عملیاتی است که ممکن است در اثر انحراف پارامترهای عملیاتی از شرایط طرح شده در سیستم های جدید یا اصلاح شده رخ دهد.

در این روش،با بهره جویی از مجموعه ای از واژه های راهنما(بیشتر از،کمتر از و واژه های دیگر)اثر تغیرات گوناگون در هرفرایند بررسی می شود.به این ترتیب،می توان پیش از رخداد حادثه، هریک از خطرهای احتمالی فرایند و اثر آن را تشخیص داد.

به شرح زیر می باشد:

مراحل مختلف اجرای یک مطالعه Hazop

تعریف حوزه و وسعت کار و تعیین اهداف مطالعه

انتخاب تیم اجرا کننده

 و تجزیه و تحلیل آنهاhazop اجرای

مستند سازی نتایج

پیگیری اجرای توصیه های و پیشنهادات ارئه شده برای کنترل خطرات

در مطالعه HAZOP پس از تعیین سیستم مورد نظر و اهداف مطالعه ، اولین گام در راستای افزایش تمرکز بر روی انحرافات ممکن تقسیم سیستم به بخشهای کوچکتر و به عبارت دیگر انتخاب گروههای مطالعاتی خواهد بود. هر گروه مطالعاتی بخشی از سیستم است که درآن امکان تغییر پارامترهای فرآیند وجود دارد.

پس از این مرحله تیم عملیاتی انتخاب و رهبر آن مشخص می شود وظیفه رهبر تیم جمع بندی اطلاعات جمع آوری شده توسط اعضای تیم و هدایت تیم در مسیری است که درنهایت بتوانند با همکاری همدیگر کل سیستم یا فرآیند را مورد ارزیابی قراردهند.

تیم HAZOP که تعداد اعضای آن دربهترین حالت 4تا 8 نفراست باید طراحان اپراتور ها و مصرف کنندگان را در برگیرد . روش HAZOP یک روش واکاوی مناسب برای سیستم های پیچیده است و سخت افزار سیستم را به گونه ای جامع بررسی می کند. همچنین نتایج حاصل از این روش بسیار دقیق و مفصل هستند.

زمان اجرا  

      هر چند که می توان مطالعه را در کلیه فازهای عمر یک سیستم انجام داد ولی اجراء و استفاده از یافته های آن در فاز طراحی بسیار مفیدتر بوده و نتایج آن از قابلیت اجرائی بیشتری برخوردار خواهد بود. علاوه بر این اجرای مطالعه در مرحله اخیر از نظر اقتصادی مقرون به صرفه تر بوده و نتایج آن راحت تر توسط مدیریت عالی مورد پذیرش قرار خواهد گرفت.

       یکی دیگر از مراحلی که بکارگیری تکنیک در آن مورد تاکید قرار گرفته است مرحله پس از انجام تغییرات و اصلاحات در سیستم ها است. در این مرحله بکارگیری تکنیک می تواند با شناسایی خطرات احتمالی که از تغییرات یاد شده ناشی می شوند از وقوع بسیاری از رویدادهای نامطلوب و ناخواسته جلوگیری کند.

      هر چند که می توان مطالعه را در کلیه فازهای عمر یک سیستم انجام داد ولی اجراء و استفاده از یافته های آن در فاز طراحی بسیار مفیدتر بوده و نتایج آن از قابلیت اجرائی بیشتری برخوردار خواهد بود. علاوه بر این اجرای مطالعه در مرحله اخیر از نظر اقتصادی مقرون به صرفه تر بوده و نتایج آن راحت تر توسط مدیریت عالی مورد پذیرش قرار خواهد گرفت.

       یکی دیگر از مراحلی که بکارگیری تکنیک در آن مورد تاکید قرار گرفته است مرحله پس از انجام تغییرات و اصلاحات در سیستم ها است. در این مرحله بکارگیری تکنیک می تواند با شناسایی خطرات احتمالی که از تغییرات یاد شده ناشی می شوند از وقوع بسیاری از رویدادهای نامطلوب و ناخواسته جلوگیری کند.

انواع

تکنیک را می توان بر اساس عنصر سیستمی مورد مطالعه در چهار دسته کلی زیر طبقه بندی کرد:

فرآیندی

دستورالعملی

نرم افزاری

انسانی

  

فرآیندی

این نوع مطالعه پرکاربردترین شکل استفاده از تکنیک محسوب می شود و همانطوریکه اشاره شد تکنیک برای اولین بار بمنظور ارزیابی

             .سیستم های فرآیندی ابلاغ گردید

دستورالعملی

در این نوع که در پاره ای اوقات مطالعه عملیات ایمنی نیز خوانده می شود دستورالعمل ها و یا بعبارت دیگر شرح توالی عملیات مورد مطالعه و بازنگری قرار می گیرد.

نرم افزاری

نوع دیگری از تکنیک مورد بحث است که به منظور شناسایی خطاهای احتمالی در طراحی و توسعه یک نرم افزار بکار می رود.

انسانی

یکی از اختصاصی ترین انواع این تکنیک بشمار می رود که اساساً بر روی خطاهای انسانی و نقش آنها در کاهش قابلیت اطمینان سیستم ها متمرکز می شود. امروزه با ساخت و معرفی سیستم های خودکار، اصلاح شرایط ناایمن و تلاش در راستای کنترل خطاهای عناصر محیطی، سخت افزاری و موادی سیستم های ایمنی، عنصر انسانی این نوع سیستم ها که وظیفه راهبری و کنترلی را بعهده دارند بعنوان بحرانیترین عنصر مطرح گردیده است که می تواند با اعمال ناایمن و خطاهای انسانی سیستم را تا حد شرایط بجرانی پیش ببرد. خطاهای انسانی به بخشی از رفتارهای فرد اطلاق می شود که از حدود قوانین و استانداردها تخطی می نمایند. برای کمک به اجرای Hazop انسانی، شناسایی و طبقه بندی خطاهای انسانی از اهمیت زیادی برخوردار است. در ساده ترین طبقه بندی سواین و گاتمن خطاهای انسانی را در پنج دسته کلی زیر تقسیم بندی کرده اند:

خطاهای حذف: در این حالت فرد بنا به دلایل مختلف یک یا چند بخش از وظیفه خود را انجام نمی دهد.

خطای اجراء: به خطاهائی اطلاق می شود که در طی آن فرد وظیفه ای را بطور اضافی انجام می دهد.

خطای اعمال نامربوط: در این حالت فرد در طی تکمیل وظیفه خود، فعالیت یا عملی را که ربطی به وظیفه اصلی او ندارد به مرحله اجراء می گذارد.

 خطای توالی: به خطاهای گفته می شود که فرد همه وظایف خود را بنحو مناسب انجام می دهد ولی ترتیب آنها را در یک یا چند مرحله رعایت نمی نماید .

خطای زمانبندی: در این نوع خطاها شخص همه وظایف خود را بخوبی انجام می دهد ولی زمان انجام آنها مناسب انتخاب نمی شود بعبارت دیگر وظیفه ای را زودتر و یا دیرتر از موعد مقرر تکمیل می کند.

HAZOP دارای دو روش ساده و اصلاحی می باشد.
هزاپ ساده :

اساسا در مطالعه هزاپ تعریفی کلی از فرایند مورد نظر صورت گرفته و هر قسمت طراحی بصورت اصولی مورد سوال قرار میگیرد تا مشخص شود چگونه انحرافات در طراحی مورد نظر پدید می آیند و علاوه بر آن معین گردد چگونه این انحرافات منجر به بروز خطرات میشوند .برای هر قسمت از طراحی پرسش ها به نوبت مطرح میگردند . این پرسش ها با استفاده از یک سری کلمات راهنما برای هر قسمت تنظیم میگردند . کلمات راهنما نیز در روش هزاپ معین و مشخص میباشند .از کلمات راهنما عملا استفاده میشود تا توسط پرسش های مناسب ، انحراف از طراحی مورد نظر در هر حالتی پدیدار گردد . پرسش های مذبور به منظور آزمون یکپارچگی هر قسمت از طراحی بکار میروند با استفاده از پرسش ها معمولا یک سری انحرافات نظری مشخص میگردند . انحرافات سپس مورد بررسی قرار گرفته تا معلوم شود که چگونه آنها سبب شده و پیامدهای آنها چه میباشند .علتهای بعضی از انحرافات ممکن است غیر واقعی باشند لذا پیامدهای مربوط به آنها حذف گشته زیرا معنی دار نمیباشند . در ضمن بعضی از پیامدها نیز ممکن است جزیی باشند ، که مورد رسیدگی بیشتری قرار نمیگیرند . با این وجود ممکن است دسته ای از انحرافات به صورتی باشند که هم علتهای آنها قابل فهم بوده و هم پیامدهای آنها نیز بالقوه خطرناک باشند . در اینصورت اینگونه خطرات بالقوه به منظور اقدامات اصلاحی بعدی در نظر گرفته میشوند .پس از بررسی یک قسمت از طراحی و ثبت هر گونه خطرات بالقوه مربوط به آن ، مطالعه هزاپ ادامه می یابد و بر روی قسمت بعدی طراحی ، تمرکز حاصل میگردد . این بررسی مرتب تکرار میشود تا اینکه تمام قسمت های کارخانه مورد مطالعه قرار گیرد .اگرچه در روش بیان شده به نظر میرسد که انحرافات فرضی بسیار زیادی به شکل مکانیکی ظاهر شوند ولی موفقیت و یا ناکامی اعضای گروه در انجام هزاپ بستگی به چهار مورد زیر دارد :  

صحت نقشه ها و دیگر داده هایی که به عنوان مبنای مطالعه مورد استفاده قرار میگیرند.

مهارت های فنی و آگاهی های اعضای گروه

توانایی گروه در استفاده از روش بیان شده به منظور تقویت قوه تخیل خود در به نظر آوردن انحرافات

توانایی گروه در تشخیص متناسب ، مخصوصا هنگامیکه وخامت خطرات شناسایی شده مورد ارزیابی قرار میگیرد .

هزاپ اصلاحی

در روش هزاپ ساده ، جنبه های اجرایی عملیات بصورت موثر بررسی نمیگردند ، لذا اغلب لازم است که از یک مدل اصلاح شده برای هزاپ استفاده کرد بطوریکه هم تجزیه و تحلیل دستگاهها و هم تجزیه و تحلیل دستورالعملها ی اجرایی را در بر گیرد . در سال های اخیر مدل های اصلاح شده هزاپ برای کاربردهای خاص ارائه شده است . برای مثال از هزاپ حفاری به منظور ارزیابی ایمنی عملیات حفاری چاه های نفت استفاده میشود . هزاپ تخمینی مدل اصلاح شده دیگری از هزاپ است که هدف آن شناسایی خطرات بزرگ (شامل اعمال متقابل خطرناک و بالقوه در بین واحدهای مختلف ) در مرحله اولیه توسعه پروژه میباشد . به منظور استفاده از این روش ، پارامترهای کلی پروژه بایستی معین شده باشد ، این پارامترها عبارتند از :

1)مواد خام ، واسطه ، محصول و پساب 2) عملیات واحدها 3) جانمایی

این پارامترهای عمومی به نوبت و با استفاده از یک چک لیست خطرات بالقوه ، مورد بررسی قرار میگیرند . چک لیست مفیدی که در اغلب کارخانجات شیمیایی بکار رفته ، شامل موارد زیر میباشد :

حریق

انفجار

انفجار ضربه ای

سمیت

خوردگی

تابش

سر و صدا

ارتعاش

مواد زیان آور

برق گرفتگی

خفگی

نقص مکانیکی

البته برای انواع فرایندهای خاص خطرات دیگری نیز اضافه میشود . هنگامیکه خطرات بالقوه به نوبت برای پارامترهای کلی مشخص میشوند هر گونه ترکیب معنی داری از خطرها ممکن است نشانگر یک خطر بزرگ باشد . با استفاده از یک گروه کوچک از افراد با تجربه ، انجام هزاپ تخمینی به سرعت امکان پذیر است .

کلمات کلیدی مورد استفاده  

هیچ(none): فرایند فیزیکی انجام نمی شود برای مثال جریانی وجود

.ندارد

بیش از(more than): خصوصیات فیزیکی مربوطه بیشتراز حدی است که باید باشد برای مثال فشار جریان بیش از حد تعریف شده باشد

کمتراز (less than): خصوصیات فیزیکی مربوطه کمتر از حدی است

که باید باشد برای مثال درجه حرارت کمتر از حد تعریف شده باشد.

بعلاوه(as well as): موارد دیگری به غیر از موارد تعریف شده وجود دارد برای مثال جریان گاز حاوی قطرات مایع است .

بخشی از(part of): ترکیب فرآیند متفاوت از ترکیبی است که باید باشد برای مثال بخشی از ذرات بزرگتر از 200 میکرون می باشد.

برعکس(revers): فرآیند عکس حالتی که تعریف شده اتفاق می افتد برای مثال جریان سیال معکوس می شود.

بجای اینکه(other than): بعضی اوقات عملیات غیر طبیعی رخ میدهد و برای مثال به جای اینکه سرعت کم شود افزایش می یابد.


معیارهای ایمنی سیستم:

شدت خطر

احتمال خطر

شدت خطر:

شدت خطرات نشان دهنده وسعت و دامنه خسارات و تلفاتی است که درصورت بالفعل درآمدن خطر ایجاد خواهد شد.

به کار گیری تکنیک طبقه بندی شدت در ارزیابی شرایط ایمنی سیستم از اهمیت بسزایی برخوردار است . زیرا با اختصاص طبقات مختلف سیستم و نقصهای احتمالی می توان شرایط موجود را بهتر ارزیابی کرده و در نتیجه اقدامات کنترلی را اولویت بندی نمود.

جدول طبقه بندی شدت حادثه

نوع خطر  طبقه تعریف  فاجعه بار  1  مرگ و میر یا از بین رفتن سیستم  بحرانی  2  جراحات بیماریهای شغلی یا آسیبهای وارده به سیستم شدید است  مرزی  3 جراحات بیماریهای شغلی یا آسیبهای وارده به سیستم کوچک است.  جزئی  4  جراحات بیماریهای شغلی یا آسیبهای وارده به سیستم خیلی کوچک است.

 

احتمال وقوع

سطح خطر

توصیف خطر

مکرر( 10<x)

A

به طور مکرراتفاق می افتد

محتمل((10-1>x<10-2

B

در طول عمر یک سیستم چندین بار رخ میدهد.

گاهگاهی((10-2>x<10-3

C

گاه گاهی درطول عمرسیستم رخ می دهد

خیلی کم((10-1>x<10-2

D

احتمال وقوع آن درطول عمر سیستم خیلی کم است

غیرمحتملx<10-4

E

احتمال وقوع آن درطول عمرسیستم آنقدر پایین است که می توان آن را در حد صفر فرض کرد.

 

ماتریس ریسک خطر:برای فراهم کردن یک ابزار موثرجهت تخمین سطح قابل قبول درجه ریسک عناصر جداول شدت و احتمال خطر را در هم ادغام کرده است.

جزئی(4)

مرزی(3)

بحرانی(2)

فاجعه بار (1)

شدت خطر احتمال وقوع

4A

3A

2A

1A

 مکررA

4B

3B

2B

1B

محتملB

4C

3C

2C

1C

گاه به گاهC

4D

3D

2D

1D

خیلی کمD

4E

3E

2E

1E

غیرمحتملE

 

 معیارهای تصمیم گیری بر اساس شاخص ریسک

طبقه بندی ریسک

معیار ریسک

1A,1B,1C,2A,2B,3A

غیر قابل قبول

1D,2C,2D,3B,3C

نامطلوب

1E,2E,3D,3E,4A,4B

قابل قبول ولی با نیاز به تجدید نظر

4C,4D,4E

قابل قبول بدون نیاز به تجدید نظر

 

با استفاده از اطلاعات فوق و بحث هایی که انجام شد می توانید یک برنامه HAZOP ساده را اجرا کنید.

/ 0 نظر / 161 بازدید